भारत निवडणूक आयोगाने (ECI) २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या पत्राद्वारे आणि सुधारित निर्देशांनुसार मतदार यादीच्या विशेष सखोल पुनरीक्षण (SIR – Special Intensive Revision) प्रक्रियेत मतदारांना मोठा दिलासा देणारा निर्णय घेतला आहे. या निर्णयामुळे नवीन मतदार नोंदणी आणि नाव पडताळणीची प्रक्रिया अत्यंत सोपी झाली आहे. या निर्णयातील प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. फॉर्म ६ (Form 6) मधील तीअट रद्द!
यापूर्वी जुलै २०२६ मध्ये निवडणूक आयोगाने फॉर्म ६ मध्ये एक नवीन नियम जोडला होता, ज्यानुसार नवीन अर्जदारांना त्यांच्या आई-वडील किंवा आजी-आजोबांचे नाव जुन्या (२००२-२००४) मतदार यादीत होते की नाही, हे सांगणे बंधनकारक करण्यात आले होते. यामुळे नवीन मतदारांना, विशेषतः तरुणांना मोठा त्रास होत होता. निवडणूक आयोगाने २९ सप्टेंबरच्या आदेशानुसार हा प्रश्न फॉर्म ६ मधून पूर्णपणे काढून टाकला आहे. आता तुम्ही कोणत्याही अशा अटीशिवाय थेट नवीन नोंदणी करू शकता.
२. सरकारी कार्यालयात चकरा मारण्याची गरज नाही (प्रत्यक्ष सुनावणी रद्द)
ज्या मतदारांच्या नावांमध्ये ‘लॉजिकल डिस्क्रेपन्सी’ (माहितीमधील विसंगती) किंवा ‘नो मॅपिंग’ अशा त्रुटी आढळल्या होत्या आणि ज्यांना सुनावणीसाठी नोटिसा आल्या होत्या,त्यांना आता Electoral Registration Officer (ERO) कार्यालयात प्रत्यक्ष जाण्याची आवश्यकता नाही.
३. ‘बीएलओ’ (BLO) घरी येऊन कागदपत्रे गोळा करणार
आता संबंधित मतदान केंद्रस्तरीय अधिकारी (BLO – Booth Level Officer) स्वतः मतदारांच्या घरी भेट देऊन आवश्यक कागदपत्रे आणि पुरावे गोळा करतील आणि ते स्वतः सिस्टीमवर अपलोड करतील.
४. व्हॉट्सॲप (WhatsApp) द्वारे दस्तऐवज सादर करण्याची सुविधा
नव्या नियमानुसार, मतदार त्यांचे आवश्यक दस्तऐवज त्यांच्या भागातील BLO कडे व्हॉट्सॲपच्या माध्यमातूनही पाठवू शकतात. यामुळे मतदारांचा वेळ आणि हेलपाटे दोन्ही वाचणार आहेत. जर अत्यंत अपवादात्मक परिस्थितीत सुनावणीची गरज भासलीच, तर ती ऑनलाईन पद्धतीने घेतली जाईल.
५. सुटलेल्या मतदारांसाठी ‘विशेष नोंदणी मोहीम’ (Special Drive)
विशेष सखोल पुनरीक्षण (SIR) प्रक्रियेदरम्यान ज्या पात्र मतदारांची किंवा १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या तरुण मतदारांची नावे नोंदवायची राहून गेली आहेत, त्यांच्यासाठी निवडणूक आयोगाने २० राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये तात्काळ ‘विशेष मतदार नोंदणी मोहीम’ सुरू करण्याचे आदेश दिले आहेत. तसेच मतदारांच्या सोयीसाठी ३, ४, १० आणि ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी मतदान केंद्रनिहाय विशेष शिबिरांचे (Special Camps) आयोजन करण्यात आले आहे, जिथे मतदार आपली कागदपत्रे जमा करू शकतात.
मतदान यादीत नाव असण्याचे प्रमुख फायदे
मतदार यादीत नाव असणे आणि तुमच्याकडे मतदार ओळखपत्र (Voter ID Card) असण्याचे अनेक कायदेशीर आणि सामाजिक फायदे आहेत:
१. मतदानाचा घटनात्मक अधिकार
भारतीय संविधानाने प्रत्येक सज्ञान नागरिकाला मतदानाचा अधिकार दिला आहे. मतदान यादीत नाव नोंदवल्यामुळे तुम्हाला ग्रामपंचायत, महानगरपालिका, विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुकांमध्ये आपले अमूल्य मत देण्याचा कायदेशीर हक्क मिळतो.
२. अधिकृत ओळख आणि पत्त्याचा पुरावा
राष्ट्रीय मतदार ओळखपत्र (e-EPIC / Voter ID) हे भारत सरकारद्वारे प्रमाणित केलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे ओळखपत्र आहे. नवीन सिम कार्ड घेणे, बँकेत खाते उघडणे, पासपोर्ट काढणे किंवा इतर सरकारी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी याचा वापर पत्त्याचा आणि ओळखीचा कायदेशीर पुरावा म्हणून केला जातो.
३. सजग नागरिकत्वाची ओळख
लोकशाही प्रक्रियेत सक्रिय सहभाग नोंदवणे हे एका सुजाण आणि सजग नागरिकाचे लक्षण आहे. तुमचे एक मत देशात योग्य लोकप्रतिनिधी निवडण्यास मदत करते.
मतदार नोंदणीसाठी आवश्यक पात्रता आणि नियम
मतदान यादीत नवीन नाव नोंदणी करण्यासाठी भारत सरकारने आणि भारतीय निवडणूक आयोगाने (ECI) काही विशिष्ट पात्रता निकष ठरवून दिले आहेत. अर्ज करण्यापूर्वी तुम्ही खालील अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- भारतीय नागरिकत्व: अर्जदार हा भारताचा मूळ नागरिक असणे बंधनकारक आहे.
- वयाची अट: अर्जदाराचे वय संबंधित वर्षाच्या पात्रता दिनांकाला (१ जानेवारी, १ एप्रिल, १ जुलै किंवा १ ऑक्टोबर) १८ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे. निवडणूक आयोगाच्या ताज्या अद्यतनानुसार, १ ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत किंवा त्यापूर्वी १८ वर्षे पूर्ण करणारे सर्व नागरिक या पुनरीक्षणात पात्र आहेत.
- निवासाचा पुरावा: अर्जदार ज्या मतदार संघातून नोंदणी करत आहे, त्या भागात तो सामान्यतः रहिवासी असला पाहिजे.
- मानसिक सक्षमता: व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या सक्षम असावी आणि न्यायालयाने तिला मतदानासाठी अपात्र घोषित केलेले नसावे.
नवीन मतदार नोंदणीसाठी लागणारी आवश्यक कागदपत्रे (Documents Required)
ऑनलाईन किंवा ऑफलाईन अर्ज करताना तुम्हाला काही महत्त्वाची कागदपत्रे अपलोड करावी लागतात किंवा फॉर्मसोबत जोडावी लागतात. कागदपत्रे स्पष्ट आणि वाचता येतील अशी असावीत.
अ) वयाचा पुरावा (Age Proof) – कोणताही एक:
- जन्म दाखला (Birth Certificate)
- १० वी किंवा १२ वीचे बोर्ड प्रमाणपत्र / शाळा सोडल्याचा दाखला (LC)
- आधार कार्ड (Aadhaar Card)
- पॅन कार्ड (PAN Card)
- ड्रायव्हिंग लायसन्स (Driving License)
- भारतीय पासपोर्ट (Passport)
ब) पत्त्याचा पुरावा (Address Proof) – कोणताही एक:
- चालू वीज बिल, पाणी बिल किंवा गॅस कनेक्शन बिल (किमान गेल्या १ वर्षातील)
- राष्ट्रीयीकृत बँकेचे किंवा पोस्ट ऑफिसचे चालू पासबुक
- आधार कार्ड (Aadhaar Card)
- महसूल विभागाचा रहिवासी दाखला किंवा नोंदणीकृत भाडेकराराची प्रत (Rent Agreement)
- भारतीय पासपोर्ट (Passport)
क) फोटो:
- अर्जदाराचा अलिकडचा पासपोर्ट साईज रंगीत फोटो (पार्श्वभूमी पांढरी असल्यास उत्तम).
ऑनलाईन मतदान यादीत नवीन नाव नोंदणी करण्याची स्टेप-बाय-स्टेप पद्धत
डिजिटल इंडिया उपक्रमांतर्गत, भारतीय निवडणूक आयोगाने मतदारांसाठी अत्यंत सुटसुटीत ऑनलाईन पोर्टल उपलब्ध करून दिले आहे. नवीन मतदार नोंदणीसाठी आता सुधारित आणि सुलभ केलेला ‘नमुना फॉर्म ६’ (Form 6) भरावा लागतो. खालील पायऱ्या फॉलो करून तुम्ही ऑनलाईन नोंदणी करू शकता:
स्टेप १: अधिकृत पोर्टलला भेट द्या
सर्वात आधी भारतीय निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत Voters’ Service Portal ला भेट द्या किंवा मोबाईलमध्ये ‘Voter Helpline‘ App डाउनलोड करा.
स्टेप २: नवीन अकाउंट तयार करा (Sign Up)
- होमपेजवर असलेल्या ‘Sign Up’ या पर्यायावर क्लिक करा.
- तुमचा मोबाईल नंबर, ईमेल आयडी आणि कॅप्चा कोड टाकून ‘Proceed’ वर क्लिक करा.
- मोबाईलवर आलेला OTP प्रविष्ट करा आणि पासवर्ड सेट करून तुमचे अकाउंट यशस्वीरित्या तयार करा.
स्टेप ३: लॉगिन करा (Login)
अकाउंट तयार झाल्यावर, तुमच्या मोबाईल नंबर आणि पासवर्डचा वापर करून पोर्टलवर ‘Login’ करा.
स्टेप ४: फॉर्म ६ (Form 6) निवडा
लॉगिन केल्यानंतर डॅशबोर्डवर तुम्हाला “New Registration for General Electors” (Form 6) या पर्यायावर क्लिक करायचे आहे. (लक्षात ठेवा, २९ सप्टेंबरच्या निर्णयानुसार आता या फॉर्ममधील पूर्वजांच्या नावाचा जाचक प्रश्न काढून टाकण्यात आला आहे!)
स्टेप ५: वैयक्तिक माहिती भरा
आता तुमच्या स्क्रीनवर फॉर्म ६ उघडेल. यामध्ये खालील माहिती अचूक भरा:
- राज्य, जिल्हा आणि विधानसभा मतदारसंघ: तुमचा अचूक मतदारसंघ निवडा.
- वैयक्तिक तपशील: तुमचे नाव, आडनाव (मराठी आणि इंग्रजीत), नातेवाईकांचे नाव (वडील/पती).
- संपर्क तपशील: मोबाईल नंबर आणि ईमेल आयडी.
- आधार तपशील: तुमचा आधार कार्ड नंबर प्रविष्ट करा (ऐच्छिक परंतु सोयीचे).
स्टेप ६: पत्ता आणि जन्मतारीख भरा
- तुमची अचूक जन्मतारीख टाकून वयाचा पुरावा (उदा. आधार कार्ड) अपलोड करा.
- सध्याचा पत्ता काळजीपूर्वक भरा आणि पत्त्याचा पुरावा म्हणून दस्तऐवज अपलोड करा.
स्टेप ७: फोटो अपलोड करा
तुमचा पासपोर्ट साईजचा डिजिटल फोटो (JPEG स्वरूपात, साईज २ MB पेक्षा कमी) अपलोड करा.
स्टेप ८: घोषणापत्र (Declaration) आणि सबमिट
शेवटच्या टप्प्यात, तुम्ही दिलेली माहिती खरी असल्याबद्दलचे घोषणापत्र,[‘Preview’] तपासा आणि ‘Submit’ बटणावर क्लिक करा.
महत्त्वाची टीप: फॉर्म सबमिट केल्यावर तुम्हाला एक ‘Reference ID’ (संदर्भ क्रमांक) मिळेल. तो जपून ठेवा, कारण या क्रमांकाद्वारे तुम्ही तुमच्या अर्जाची स्थिती (Application Status) ट्रॅक करू शकता.
ऑफलाईन पद्धतीने मतदान यादीत नाव नोंदणी कशी करावी?
जर तुम्हाला ऑनलाईन पद्धत अवघड वाटत असेल, तर तुम्ही ऑफलाईन पद्धतीनेही नाव नोंदवू शकता. त्यासाठी निवडणूक आयोगाच्या नवीन शिबिरांचा लाभ घेता येईल:
- फॉर्म ६ मिळवणे: तुमच्या जवळच्या तहसील कार्यालयात, मतदार मदत केंद्रात, किंवा ३, ४, १० आणि ११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी आयोजित विशेष शिबिरांमध्ये BLO कडून ‘फॉर्म ६’ विनामूल्य मिळवा.
- माहिती भरणे: फॉर्ममध्ये विचारलेली सर्व माहिती स्वच्छ अक्षरात मराठी किंवा इंग्रजीत भरा.
- कागदपत्रे जोडणे: फॉर्मसोबत वयाचा पुरावा, पत्त्याचा पुरावा आणि पासपोर्ट साईज फोटो जोडा.
- फॉर्म जमा करणे: भरलेला फॉर्म तुमच्या भागातील BLO (बूथ लेव्हल ऑफिसर) कडे किंवा विशेष शिबिरात जमा करा. नव्या नियमांनुसार, ते तुमच्या व्हॉट्सॲपवरूनही आवश्यक कागदपत्रे स्वीकारू शकतात.
अर्जाची स्थिती (Application Status) कशी तपासायची?
तुमचा अर्ज मंजूर झाला की नाही, हे पाहण्यासाठी तुम्ही ऑनलाईन ट्रॅकिंग करू शकता:
- Voters’ Service Portal वर जा.
- ‘Track Application Status’ या पर्यायावर क्लिक करा.
- तुमचा ‘Reference ID’ आणि राज्य निवडून ‘Submit’ करा.
- तुमचा अर्ज कोणत्या टप्प्यावर आहे (Submitted -> BLO Appointed -> Field Verified -> Accepted/Rejected) हे तुम्हाला स्क्रीनवर दिसेल.
निष्कर्ष (Conclusion & Call to Action)
मतदान यादीत नवीन नाव नोंदणी करणे ही देशाच्या लोकशाही बळकटीकरणासाठी उचललेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी निवडणूक आयोगाने घेतलेल्या ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण निर्णयांमुळे आता फॉर्म ६ भरणे आणि नाव पडताळणी करणे अत्यंत सोपे, पारदर्शक आणि त्रासविरहित झाले आहे. प्रत्यक्ष सरकारी कार्यालयात जाण्याची कटकट संपली असून घरबसल्या व्हॉट्सॲपद्वारे किंवा बीएलओच्या मदतीने काम होणार आहे. त्यामुळे, अद्याप नोंदणी न केलेल्या किंवा १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या प्रत्येक नागरिकाने या सुवर्णसंधीचा लाभ उठवून तातडीने आपला अर्ज भरला पाहिजे.
तुम्हाला निवडणूक आयोगाचा हा नवा निर्णय कसा वाटला? कमेंट करून नक्की सांगा. तुमच्या मित्रपरिवारात किंवा नात्यात कोणी १८ वर्षे पूर्ण केलेले तरुण असतील, तर त्यांच्यासोबत हा लेख सोशल मीडियावर (WhatsApp, Facebook, Telegram) नक्की शेअर करा, जेणेकरून ऑक्टोबरमधील विशेष शिबिरांचा आणि नव्या सुलभ नियमांचा फायदा घेऊन सर्वांना आपले नाव मतदार यादीत नोंदवता येईल. चला, एक जबाबदार नागरिक बनूया!
कायदेशीर टीप / Disclaimer:
या ब्लॉग पोस्टमध्ये दिलेली माहिती केवळ सामान्य ज्ञान आणि शैक्षणिक हेतूसाठी (Educational Purposes Only) आहे. आम्ही अचूक माहिती देण्याचा पूर्ण प्रयत्न करतो, तरीही या माहितीच्या परिपूर्णतेबद्दल किंवा अचूकतेबद्दल आम्ही कोणतीही हमी देत नाही. या माहितीचा वापर करण्यापूर्वी कृपया संबंधित क्षेत्रातील प्रमाणित प्रमाणित तज्ज्ञांचा (Professional Advisor) सल्ला नक्की घ्या. या माहितीच्या आधारे घेतलेल्या कोणत्याही निर्णयामुळे होणाऱ्या फायद्या-तोट्याला किंवा नुकसानीला हा ब्लॉग किंवा ब्लॉगचे मालक जबाबدار असणार नाहीत.
आमचे अधिकृत चॅनल जॉईन करा!
शासकीय योजनांच्या ताज्या अपडेटसाठी लगेच कनेक्ट व्हा:
WhatsApp चॅनल जॉईन करा Telegram चॅनल जॉईन करा