ड्रायव्हिंग लायसन्सच्या नियमात मोठे बदल, जाणून घ्या नवीन नियम काय आहेत?

ड्रायव्हिंग लायसन्सच्या नियमात मोठे बदल जाणून घ्या नवीन नियम काय आहेत?

भारतामध्ये दररोज लाखो नागरिक नवीन वाहन खरेदी करतात किंवा रस्त्यावर वाहन चालवण्यासाठी प्रादेशिक परिवहन कार्यालयात (RTO) जाऊन ड्रायव्हिंग लायसन्ससाठी अर्ज करतात. रस्ते सुरक्षा वाढवणे, अपघातांचे प्रमाण कमी करणे आणि आरटीओ कार्यालयातील मानवी हस्तक्षेप कमी करून संपूर्ण प्रक्रिया पारदर्शक करणे यासाठी केंद्र सरकार सतत प्रयत्नशील असते. याच पार्श्वभूमीवर, केंद्रीय रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्रालयाने (MoRTH) केंद्रीय मोटार वाहन नियमांमध्ये (Central Motor Vehicles Rules, 1989) सुधारणा करणारा एक अत्यंत महत्त्वाचा मसुदा (Draft Notification) ऑक्टोबर २०२६ मध्ये अधिकृतपणे जाहीर केला आहे. या नवीन मसुद्यानुसार ड्रायव्हिंग लायसन्स मिळवण्यापासून ते वाहन चालवण्याच्या नियमांपर्यंत अनेक मोठे बदल प्रस्तावित करण्यात आले आहेत. जर तुम्ही नवीन वाहन चालक असाल किंवा जुन्या लायसन्सचे नूतनीकरण करणार असाल, तर हे नवीन नियम सविस्तर समजून घेणे गरजेचे आहे.

ड्रायव्हिंग लायसन्स नवीन नियम २०२६ चे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये

केंद्र सरकारने प्रस्तावित केलेले हे नवीन नियम डिजिटल इंडियाला चालना देणारे आणि रस्ते सुरक्षेला अधिक कडक करणारे आहेत. या नियमांचे मुख्य स्वरूप खालीलप्रमाणे आहे:

१. डिजिटल सेवांवर भर आणि फी माफी

नवीन नियमांनुसार, पारदर्शकता आणण्यासाठी डिजिटल आणि ऑनलाईन सेवांना प्राधान्य देण्यात आले आहे. जर नागरिक आपल्या आधार कार्डचे प्रमाणीकरण (Aadhaar Authentication) करून ऑनलाईन पद्धतीने ड्रायव्हिंग लायसन्सवरील नाव, पत्ता किंवा इतर वैयक्तिक तपशील बदलणार असतील, तर त्यासाठी लागणारे शुल्क पूर्णपणे माफ करण्याचा प्रस्ताव आहे. यामुळे नागरिकांचे पैसै आणि वेळ दोन्ही वाचणार आहे.

२. स्वयंचलित मंजुरी (Auto-Approval System)

अनेकदा आरटीओ कार्यालयात अर्ज केल्यानंतर मंजुरी मिळण्यासाठी महिने वाट पाहावी लागते. हा त्रास कमी करण्यासाठी सरकारने ठरावीक सेवांसाठी ‘ऑटो-अप्रूवल’ (स्वयंचलित मंजुरी) प्रणाली आणली आहे. जर तुमचे कागदपत्रे ऑनलाईन प्रणालीमध्ये अचूक असतील, तर सॉफ्टवेअरद्वारे अर्ज त्वरित मंजूर केला जाईल.

३. ५ चलनांचा कठोर नियम (Five-Challan Rule)

रस्त्यावरील बेशिस्त वाहन चालकांना चाप लावण्यासाठी सरकारने अत्यंत कडक पाऊल उचलले आहे. एका कॅलेंडर वर्षात जर एखाद्या वाहन चालकाचे ५ किंवा त्याहून अधिक वेळा ट्रॅफिक चलन (Challan) फाडले गेले, तर त्याचे ड्रायव्हिंग लायसन्स थेट रद्द (Disqualify) केले जाऊ शकते. तसेच चलन जारी झाल्यापासून ४५ दिवसांच्या आत ते भरणे बंधनकारक असेल, अन्यथा तुमचे वाहन थेट ब्लॅकलिस्टमध्ये टाकले जाईल.

नवीन नियमांनुसार पात्रता आणि महत्त्वाचे बदल

नवीन ड्रायव्हिंग लायसन्स मिळवण्यासाठी सरकारने काही नियम अधिक कठीण केले आहेत, जेणेकरून केवळ प्रशिक्षित आणि सुरक्षित चालकच रस्त्यावर येतील.

• लर्नर परवाना परीक्षा (Passing Marks): यापूर्वी लर्नर लायसन्सच्या ऑनलाईन परीक्षेत पास होण्यासाठी ६०% गुण मिळवणे आवश्यक होते. आता हा नियम बदलून पासिंग मार्क्स ७५% करण्यात आले आहेत. म्हणजेच आता अभ्यास केल्याशिवाय लर्नर परवाना मिळवणे अशक्य होईल.
• वेळेची मर्यादा: लर्नर परवान्याची प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी पूर्वी उमेदवाराला ७ दिवसांचा कालावधी मिळायचा, तो आता वाढवून १५ दिवस करण्यात आला आहे.
• सुरक्षित ड्रायव्हिंग ट्युटोरियल व्हिडिओ: कोणताही नवीन परवाना मिळवण्यापूर्वी अर्जदाराला किमान ३० मिनिटांचा ‘सेफ-ड्रायव्हिंग ट्युटोरियल व्हिडिओ’ पाहणे आणि त्यातील चाचणी उत्तीर्ण करणे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
• रंग-कोडित परवाने (Color-Coded Licences): भारतीय नागरिक आणि भारतात राहणारे परदेशी नागरिक यांच्या ओळख सुलभतेसाठी वेगवेगळ्या रंगांचे ड्रायव्हिंग लायसन्स देण्याची नवीन संकल्पना मांडली आहे.

नवीन पद्धत: फॉर्म २ए (Form 2A) चा वापर

शासनाने विविध कामांसाठी असणारे वेगवेगळे फॉर्म्स बंद करून आता एकच एकत्रित फॉर्म आणला आहे.

• लागणाऱ्या सेवा: ड्रायव्हिंग लायसन्सचे नूतनीकरण (Renewal), डुप्लिकेट लायसन्स मिळवणे, पत्ता बदलणे, किंवा वाहनांची नवीन श्रेणी (उदा. टू-व्हीलरवरून फोर-व्हीलर) जोडणे या सर्व कामांसाठी आता फक्त एकच ‘फॉर्म २ए’ (Form 2A) वापरावा लागेल.
• वैद्यकीय घोषणापत्रात (Medical Declaration) बदल: सेल्फ-मेडिकल डिक्लेरेशन फॉर्ममध्ये आता व्यापक बदल करण्यात आले आहेत. अर्जदाराला आपली औषधांची ॲलर्जी, शरीरातील इम्प्लांट्स किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत लागणारी वैद्यकीय माहिती देणे अनिवार्य असेल.
• या आजारांच्या रुग्णांना बंदी: मसुद्यानुसार, एपिलेप्सी (फिट्स/फेफरे येणे) किंवा तीव्र आस्मारिधक औषधोपचार सुरू असणाऱ्या व्यक्तींना ड्रायव्हिंग लायसन्ससाठी वैद्यकीय मंजुरी दिली जाणार नाही.

नवीन नियमांचे फायदे आणि तोटे

कोणत्याही नवीन शासकीय धोरणाचे समाजात सकारात्मक आणि नकारात्मक असे दोन्ही बाजु असतात.

फायदे (Benefits):

• रस्ते अपघातात घट: ७५% पासिंग गुण आणि ३० मिनिटांच्या ड्रायव्हिंग ट्युटोरियलमुळे रस्त्यावर येणारा प्रत्येक चालक ट्रॅफिक नियमांबद्दल अधिक जागरूक असेल.
• भ्रष्टाचाराला आळा: ऑनलाईन पद्धत आणि ऑटो-अप्रूवलमुळे आरटीओ कार्यालयातील दलालांची मध्यस्थी पूर्णपणे संपेल.
• आर्थिक बचत: आधार प्रमाणीकरणाद्वारे वैयक्तिक बदल मोफत होणार असल्याने सर्वसामान्यांचे पैसे वाचतील.

तोटे/आव्हाने (Drawbacks):

• ग्रामीण भागात अडचणी: ७५% गुणांची अट आणि ऑनलाईन व्हिडिओ ट्युटोरियल यामुळे ग्रामीण भागातील कमी शिकलेल्या नागरिकांना सुरुवातीला लायसन्स काढताना अडचणी येऊ शकतात.
• कडक दंडात्मक कारवाई: ५ चलन नियमामुळे किरकोळ चुकांवरही लायसन्स रद्द होण्याची भीती चालकांमध्ये राहू शकते.

निष्कर्ष आणि आवाहन (Conclusion)

केंद्रीय रस्ते वाहतूक मंत्रालयाने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये आणलेले हे ड्रायव्हिंग लायसन्सचे नवीन नियम रस्ते सुरक्षेच्या दृष्टीने एक क्रांतिकारक पाऊल ठरणार आहेत. डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून आरटीओमधील फेऱ्या कमी करणे हा यामागील मुख्य हेतू आहे. सध्या हे नियम मसुदा (Draft) स्वरूपात असून सरकार नागरिकांच्या सूचनांनंतर याची अंतिम अधिसूचना जारी करेल. एक जबाबदार नागरिक म्हणून आपण या नियमांचे स्वागत केले पाहिजे आणि वाहन चालवताना नेहमी वाहतूक नियमांचे पालन केले पाहिजे.

तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली? कमेंट करून नक्की सांगा. तसेच तुमच्या मित्र-मैत्रिणींना आणि कुटुंबातील सदस्यांना सतर्क करण्यासाठी ही महत्त्वाची पोस्ट सोशल मीडियावर (WhatsApp आणि Facebook) नक्की शेअर करा!

---

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: ड्रायव्हिंग लायसन्सचे हे नवीन नियम कधीपासून लागू होणार आहेत?
उत्तर: केंद्र सरकारने ऑक्टोबर २०२६ मध्ये या नियमांचा मसुदा जाहीर केला असून, ३० दिवसांच्या आत नागरिकांकडून हरकती मागवल्या आहेत. अंतिम अधिसूचना जारी झाल्यानंतर हे नियम देशभरात लागू होतील.

प्रश्न २: लर्नर लायसन्सच्या परीक्षेत काय बदल झाला आहे?
उत्तर: नवीन नियमांनुसार, ऑनलाईन लर्नर लायसन्स परीक्षेत उत्तीर्ण होण्यासाठी आता ६०% ऐवजी ७५% गुण मिळवणे बंधनकारक केले आहे.

प्रश्न ३: ५ चलनांचा (Five-Challan) नियम नेमका काय आहे?
उत्तर: जर एका वर्षात तुमच्या वाहनावर ५ किंवा त्याहून अधिक ट्रॅफिक चलन जारी झाले आणि तुम्ही ते ४५ दिवसांच्या आत भरले नाही, तर तुमचे ड्रायव्हिंग लायसन्स रद्द होऊ शकते आणि वाहन ब्लॅकलिस्ट केले जाऊ शकते.

प्रश्न ४: आधार कार्ड वापरून ऑनलाईन बदल केल्यास किती फी लागेल?
उत्तर: जर तुम्ही आधार प्रमाणीकरण (Aadhaar Authentication) वापरून लायसन्सवरील नाव किंवा पत्ता बदलला, तर प्रस्तावित नियमांनुसार कोणतीही फी लागणार नाही, ती पूर्णपणे मोफत असेल.

प्रश्न ५: सेफ ड्रायव्हिंग ट्युटोरियल म्हणजे काय?
उत्तर: नवीन लायसन्स मिळवण्यापूर्वी अर्जदाराला रस्ते सुरक्षेशी संबंधित किमान ३० मिनिटांचा एक माहितीपट/व्हिडिओ पाहणे आणि त्यावरील चाचणी पास करणे अनिवार्य असणार आहे.

हे देखील वाचा : तुमच्या जिल्ह्यात हॉलमार्किंग सेंटर सुरू करा, सरकार देणार 75% पर्यंतची आर्थिक मदत,